John Effersøe: Nóg mikið við einum sjúkrahúsi í Føroyum

2. partur

Sum nevnt í seinasta parti var John Effersøe lækni í Føroyum frá 1880, og fysikus, lands­lækni, frá 1883 til 1890. Tað er nakað skrivað um hans­ara læknavirksemi í Føroy­um í bókum hjá Elin S. Jacobsen og Beintu í Jákupsstovu. sum eisini eru keldur til hesa frásøgn.

Effersøe: Bert eitt sjúkrahús í Føroyum
Í 1885 kom ein umsókn til løg­tingið um at fáa eitt sjúkra­hús á Tvøroyri. Hetta var mett at kosta kr. 6.000.
John Effersøe fekk hesa umsókn til ummælis. Hann nevndi í sínum ummæli, at í 1882 høvdu allir læknar í landinum samtykt at virka fyri at fáa sjúkrahús á Tvøroyri og í Klaksvík. Hetta skuldi tó bert vera móttøku­hús við tveimum stovum til sjúklingar, sum ikki toldu at verða sendir til Havnar. Her skuldu tó ikki vera lønt starvsfólk. Hesar ætlanir vóru ikki so umfatandi, sum tað, ið søkt var um nú.
Effersøe helt í sínum um­mæli, at tað fór at vera ov dýrt at byggja slíkt sjúkra­hús í mun til tørvin. Hann kundi taka undir við at byggja mót­tøku­hús úti á bygd, men legði eina við, at eitt rætti­ligt sjúkrahús var nóg mikið í Føroy­um. Onkur vil kanska halda, at hann var fram­­skygdur, meðan onn­ur avgjørt ikki vilja halda hetta!
Men meira hendi tó kortini ikki við sjúkrahúsum á bygd fyrr enn fleiri ár seinni.
Um hesa tíðina var ein landslækni og tríggir økis­læknar í landinum. Umframt at vera landslækni var John eisini settur økislækni í Norðoyggjum í 1887 og í Vestmanna í 1888 og 1890.
Tá vóru sjálvandi heilt onnur viðurskifti enn í dag. Ein spurningur, sum kom upp í hansara tíð, var vaktar­hald á sjúkrahúsinum. Játtað­ar vóru kr. 500 fyri árið til endamálið. Effersøe helt tá speiskliga fyri í 1889, at ein slík játtan mátti skiljast sum at ætlanin hevur verið, at eingin rættilig vakt skuldi vera um tey sinnissjúku!

Sinnissjúkur av at vera lækni í Klaksvík
Ein frásøgn er um, at lands­læknin var biðin um at gera við­merkingar til klagur um millum annað læknan í Klaksvík, Linde. Í brævi til amtið frá landslæknanum sæst, at klagað var um, at Linde var so snarsintur og ófólka­ligur við sjúklingarnar. Amtmaðurin hevði spurt, um læknin mundi vera sinnis­­sjúkur. Landslæknin svarar, at hann hevur bara gott at bera manninum. Men “ensomt Liv i Klaksvig, hvor der højst er 2-3 familier, som han kan have nogen tilfreds­stillelse at omgås, folks irriterende urimelige fordring­er til lægen, farlige rejser og tarveligt udbytte” kunnu vera orsøk til hans­ara atburð, og hann vil ikki úti­hýsa, at “fortsat op­hold kan fremkalde sindssygdom.”
Somuleiðis skrivar Effer­søe til løgmálaráðið í sam­band við at læknin í Vest­manna, Ringberg, hevur søkt annað embæti, at í Vest­­manna er neyvan eitt tað einasta menniskja, ið Ringberg kann hava gleði av at koma saman við. Tískil kundi tað vera “hæmmende for hans aande­lige Udvikling” at búgva ov leingi á so einsligum stað.

Fyrsta apotek
Fyrsta apotekið kom í 1883. Í 1882 skrivar Effersøe, at óvist er, um nakar fyrimunur er at hava apotek í so ótættum bygdu sum í Føroyum við so ringum ferðasambandi
Apotekarin Olaf Finsen helt, at byrjanin við apoteki­num var nakað trek. Áðrenn tað vóru tað læknarnir í landinum, sum høvdu serrætt at flýggja út heilivág.
Men læknarnir og apo­tekið ilskaðust um, at handils­monnum enn var loyvt at selja “handskeyps” heili­vág. John Effersøe tók stig til at leggja sak móti handils­monnum í Havn fyri at steðga hesum. Men hann tapti sakina, tí tað var eingin apotekaralóg galdandi í Føroyum.

Fekk danska konu
Tann 28. august 1885 verður John giftur í Keypmannahavn við Agnes Marie Christensen, sum var fødd 17. januar 1855. Tey komu saman niðri, tá ið hann var lækni á Komm­unu­hospi­­talinum í Keyp­manna­havn, og hon var sjúkra­systir.
Hon hevur bíðað í tolni til drongurin kom niður aftur at giftast, og hon kom so til Føroya við honum.
John Effersøe gjørdi seg eisini galdandi á øðrum økj­um. Á ólavsøku í 1887 var kapp­róður í Havn á fyrsta sinni, og var hann ein av stig­takarunum.
Í 1890 fer John Effersøe úr Føroy­um. Tá gerst hann økis­lækni í Thyholm og Jegindø uppi í Thy í Jyllandi. Frá 1896 verður hann eisini sjúkrahúslækni í Hvidbjerg, sum er á somu leiðum.

Orðaskifti um læknaviðurskifti
Eftir at vera komin aftur til Danmarkar luttekur John í einum orðaskifti í Uge­skrift for Læger um lækna­­­viður­skiftini í Føroy­um. Hetta var í 1891. John er einasti føroyingur í hesum orðaskifti, meðan hinir eru danir. Fremstur í orða­skifti­num var John og hansara undanmaður sum landslækni, Madsen Hoff, sum hevur verið umrøddur í røðini Hendur ið Sleptu.
John gevur eina rætti­liga dapra mynd av viður­skiftu­num. Hann heldur at donsku læknarnir geva eina alt ov bjarta mynd av støðuni í Føroy­um fyri at eggja donsk­um læknum at koma til Føroya.
John svarar einum lækna, Halsted, aftur í hesum sam­bandi, at tá ið hann sjálvur kom til Føroya í 1884, var hann íðin eftir at sleppa sær burtur aftur.
Fyrst letur John illa at veðrinum í Føroyum sam­mett við í Danmark. Tað var eisini ringt fyri heilsuna at vera lækni í Føroyum, so strævið tað var.
Arbeiðið var eisini vanda­mikið. Tveir landskirurgar hava verið við at drukna. Annar var hálaður upp úr s Johnum meira deyður enn livandi. Ein annar var við báti í læknaørindum, sum kollsigldi. Hann varð við neyð og deyð bjargaður av manningini á bátinum.
Lise minnist ommuna greiða frá, at eina ferð var John farin eini læknaørindi. Tað gingu trý samdøgur, áðrenn hann kom aftur, so hon ótt­að­­ist tað ringasta. Men hetta mundi henda so javnan.
Og so vóru tað lønar­viður­­skiftini, sum einki eru at reypa um. Teir flestu dan­ir, sum koma til Føroya sum læknar vóru sera grammir eftir at sleppa avstað aftur eftir nøkur ár, og eingin av teimum var komin aftur.
Tað sæst eisini, at John Effersøe er sera skeptiskur móti teimum donsku læknu­num, sum illa hava dugað at laga seg til føroysk viður­skifti, men sum kortini rokna seg sum Føroya-serfrøðingar. Tað vóru ikki slíkar læknar, fólkið hevði brúk fyri.
Ein munur í uppfatanini var eisini, at meðan tað var umráðandi fyri Effersøe at fáa fram munin millum Før­oy­ar og Danmark var tað fyri undanmanni hans­ara Mad­sen Hoff meira umráð­andi at fáa staðfest, at Føroy­ar vóru ein partur av Danmark.

Fingu seks børn
John doyr í 1906 bert 54 ára gamal. Lise heldur, at hann fekk apopleksi. Konan gjørd­ist gomul og livdi til 1937.
Agnes og John fingu seks børn. Tey trý elstu vóru fødd í Føroyum og hini í Danmark.
Børnini vóru:
Gudmund (1886-1945). Hann var lækni eins og páp­in. Hann var studentur úr Sorø, har hann var framúr crickett­spælari sum pápin, John, og pápabeiggin, Poul.
Fyrst var Gudmund giftur við Helenu. Tey bæði fóru frá hvørjum øðrum, og í 1925 giftist hann aftur við Marie Adolfine, kallað Mia. Børn í fyrru giftuni vóru Ingrid f. 1914, Jon f. 1916 og Ib. Mia átti frammanundan Haakon, f. 1918, sum var farmaceutur.
Gudmund var annars lækni á Eiði frá 1912-1917. Í søguni um Eiðis Kommunu hjá Svenning av Lofti verður sagt, at 19.juni 1912 var fundur millum kommununar í hesum nýggja læknadøminum fyri at innstilla annan av tveim­um umsøkjarum til lækna­starvið á Eiði. Semja var um at innstilla Gudmund Effer­søe. Í grundgevingini fyri at innstilla hann fram um ein dana, ið eisini søkti, varð sagt, at hann var føddur í Føroyum og var her sum smá­drongur, og at hann tí helst megnaði føroyska málið. Hetta var hildið at vera neyð­ugt fyri læknan, sum setast skuldi í starvið, tí royndirnar hava prógvað, at læknin og sjúklingurin hava misskilt hvønn annan, tá fólk ikki duga føroyskt.
Gudmund Effersøe var á Eiði til 1916. Eftir eina tíð við læknaloysi verður hann avloystur av tí kenda læknanum R.K. Rasmussen.

Gott umdømi á Tvøroyri
Gudmund verður økislækni í Suðuroy, á Tvøroyri, frá 1919 til 1926. Hann avloysti Niels Emil Jensen, sum var giftur við Nannu, dóttir V.U. Hammershaimb.
Tann 90 ára gamla Elin Mortensen av Tvøroyri minn­ist Gudmund Effersøe. Sum smágenta var hon eina nátt so sera ring av tannapínu. Mamman sat og sang uppi yvir henni fyri at lætta um pínuna. Um morgunin fara tey til Effersøe, sum tók tonnina. Hetta var ein slíkur lætti, at Elin minnist enn klirrið á tonnini, tá ið hon rakti skálina, hon fór í.
Um Gudmund skrivar Føroyatíðindi á sumri 1926:
Pr. 1. Oktober vil Dr. Effer­søe overtage Embedet som Distriktslæge i Mariager, og antagelig Løbet af September vil derfor Afrejsen fra Færøerne finde Sted.
Efter først i fem Aar at hava været Læge paa Ejde kom Dr. Effersøe her til Trangisvaag, hvor han altsaa i 7 Aar har beklædt det paa Grund af Suderøs Isolation ganske særligt ansvarsfulde Hverv som Distriktslæge. Vi tror, at alle vil være enige om, at Dr. Effersøe i dette lange Tidsrum med stor Iver er gaaet op i sin Gern­ing, der jo i høj Grad kræver ikke blot Energi men ogsaa et uopslide­ligt Humør. Selv efter at Suderø har faaet to Læger er det jo ingen sinecure at være Distrikslæge her.
Nu drager Dr. Effersøe altsaa til det skønne og frede­­­lige Mariager, men han vil sikk­ert selv sent glemme vore barske Øer, og i de komm­­ende Tider vil ogsaa her­fra mange Tanker søge ham.
Avloysari fyri Effersøe i Suðuroy gjørdist Pauli Dahl, seinni sera kendur yvirlækni á Landssjúkrahúsinum.
Í Mariager gjørdist Gud­mund undangongu­maður við urtagørðum og eigur sín part í, at Mariager varð kallaður Rosernes By.
Sonurin Jon (1916-2004) var eisini lækni. Hann var praktiserandi oyrnalækni í Randers frá 1950 til 1986. Sum skilt hevur hann verið væl umtóktur.
Kjartan (1889-1983) var eisini lækni. Sum nógv onn­ur í ættini var hann eisini studentur úr Sorø, har hann tók studentsprógv í 1908. Hann var praktiserandi lækni í Keyp­­mannahavn meg­in­­part­in av lívinum.
Hann var fyrst giftur við Thyru og síðan við Søs. Børnini vóru Poul, sum hann fekk við Thyru, og Thorsten.
Ingjald (1890-1962). Hann var ógiftur og var eitt sindur sálarliga veikur. Hann fekk “ungdomssløvsind”.
Sum onnur í ættini fór hann eisini á Sorø. Men her mátti hann gevast. Hann royndi seg í landbúnað­in­um, men tað riggaði heldur ikki. Hann kom á sinnis­sjúkrahúsið Skt. Hans. Men seinni kom hann at búgva í einum pensjonati í Fredensborg nærindis Hillerød.
Thurid (1892-1972) var gift við Aage Torp, cand.jur. Tey fingu tvey børn. Troels er 94 ára gamal og so Lise, sum er birtarin til hesa greinarøð. Hann eisini studentur úr Sorø.
Lise giftist við einum breta, Stephen Edwards, sum var professionellur golf­­instruktørur. Sjálv er hon útbúgvin sjúkrahúsla­borant­ur. Men hon hevur eisini tikist við annað. Aftaná kríggið var hon fyrst eitt ár í Týsklandi, har hon skuldi hava eftirlit við brævaskiftinum til og úr Týsklandi. Hetta var neyðugt so spent sum støðan framvegis var. Her var fram­vegis njósning og svartabørs, sum mátti avdúkast.
Seinni búðu tey 10 ár í Týsklandi. Maðurin gjørdist sjúkur og doyði rættiliga ungur. Tey fingu eina dóttir, Sarah, sum býr í grannalagnum hjá Lise.
So gomul Lisa er, so hevur hon kent mong av teirri donsku Effersøe ættini. Hon minnist eisini politikaran Oliver Effersøe.
Hon eigur eisini eina frá­søgn hjá dóttir Oliver, Sigrid, frá eini ferð hon gjørdi til Føroya í 1921. Henda frá­søgn er sera áhugaverd og tað verður komið aftur til hennara í komandi pørtum. Tá hava vit annað áhugavert tilfar um Oliver. Sigrid endaði annars í USA. Hon giftist Mørk og fekk tvey børn Esther og Oliver.
Yngsta barnið hjá John var Hjørdis (1894-1983) gift við Algot Lautrup Larsen. Hann var ein kendur arkitektur í Sorø, og kom hann eisini sum slíkur at seta sín dám á býin.
Tey fingu eitt barn Birgitte, 1921. Hon gjørdist lækni og livir enn.

Í komandi parti verður greitt frá dóttir John, Karen Maria. Hon fór saman við manninum og báðum synunum í týska krígstænastu undir seinna heims­bardaga. Hetta gjørdist ein syrgilig søga