Johan Hansen: Gølu­sang­kappingin í Kollafjarðar kirkju

2. partur

Eitt serstakt minni frá mínum barna­­árum er um tann sunnudagin, tá ið øll bilsin fóru úr kirkju og spurdu hvønn annan, hvat tað var fyri nakað, at sálmasangurin, endaði sum hann gjørdi. Hetta var ein skomm, nú so nógv havnarfólk á útferð vóru komin í kirkju.
Vanliga var sangurin góður í kirkjuni. Har vóru nógvir góðir sangarar, og altíð var nógv fólk í kirkju. Vanliga kom fólk úr hvørjum húsi, og tað vóru fleiri heim, haðani alt húskið kom.
Ein sunnudag tíðliga á sumri kom mjólkarbáturin við fólki úr Havn á útferð. Skiparin var tann kendi Rubekk Rubeksen. Hetta fólkið á útferð vildi fara í kirkju. Tey savnaðust um kirkjuna í góðari tíð. Rubekk, sum altíð var til reiðar at gera okkurt kommers, hevði funnið saman við einum kollfirðingi, sum var Rubekki líkur í so máta. Teir tosa fyrst um tann góða sangin, sum vanliga var í kirkjuni. Meðan teir gera tað, kom ein originalur í bygdini framvið. Honum dámdi væl at syngja, men hann sang so falskt.
Teir báðir kommersmakarar, Ru­bekk og hesin kollfirðingurin, funnu so uppá at fáa ein sangdyst í lag.
Teir fara so til henda originalin og siga við hann, at tað leingi hevði verið tosað um, hvør bestur var at syngja í bygdini. Um tað var hann ella ein, teir nevndu navnið á. Tað var ein maður við góðari rødd og har­til harðmæltur. Nú hildu teir, at hetta skuldi verða avgjørt í dag.
Rubekk vildi fegin sum uttan­bygda­maður vera dómari. Original­urin varð spurdur, um hann so vildi syngja um kapp við hin í dag. Kappingin skuldi vera, tá ið síðsti sálm­ur við gudstænastuna var sung­in. Jú, hann vildi gott syngja um kapp. Hin maðurin kendi sjálv­andi einki til nakran sang­dyst. Teir báðir sótu beint yvir av hvørjum øðrum.
So var komið til síðsta sálmin. Fólkið í kirkjuni fekk ein hvøkk. Tey hugdu uppá hvønn annan. Hvat var hetta fyri nakað! Hví rópti hann ori­ginal­urin, sum hann gjørdi? Hann forstýraði so púra sangin, og nú so nógv fremmant fólk var í kirkju! Tað var at skammast yvir!
Við tað sama, komið var úr kirkj­­uni, fór kappsyngjarin yvir til Rubekk at fáa úrslitið at vita. Tað var alt annað enn lætt at vera dóm­ari, segði Rubekk. Tit lógu sera tætt at hvørjum øðrum.
Men dømast mátti, mótstøðu­maðurin var ein mun betri enn hann. Tá legði hin kollfirðingurin upp í og segði: “Ótøkk skal hann hava av tí. Eg sá hann taka ein sang­pillara, áðrenn tit fóru at syngja!”
Í øðini leyp originalurin avstað aftaná sínum “mótstøðumanni” og var við at leggja á hann. Hann hevði tikið sangpillarar, og á tann hátt hevði hann snýtt seg til sigurin í sangdystinum.
Men hesin visti, sum rímiligt er, einki um nakran sangdyst. Hvat var hetta fyri nakað? Tann spurningin stóð hann við eins og vit onnur, eisini børnini, sum undraðust um, hví hesi orginalurin fór at rópa, sum hann gjørdi, og hví hann í øðini vildi leggja á sín “kappingarneyta”.
Aftaná fingu fólk at vita, hvat ið lá aftanfyri, og hvør ið hevði í­spunnið hetta. Á, teir jassar, kom tað frá fólki. Ùtferðarfólkið mundi eisini fáa frágreiðingina.

Rossið sum spilti Gamla út
Tað eru eisini onnur minni um kommers. Tá eg var 10 ára gamal, kom ein dampari inn á fjørðin eftir rossum, sum vóru seld til Ong­land, har tey skuldu brúkast í kola­námum. Rossini vóru nógv og komu stórt sæð úr øllum Norðstreymoy. Kollfjarðadalur nærmast íddi av rossum tá. Nógv av teimum høvdu ongantíð verið nýtt til nakað, tey vóru óvand og stygg. Tey skuldu fangast. Tað vóru stuttligir dagar, meðan hetta stóð uppá. Hetta var eisini nakað fyri dreingir. Beiggi mín, Dánjal, var fermastur til hetta og tann djarvasti.
Men tað vóru hestar ímillum, sum høvdu verið í brúki. Mill­um hesar var Gneygjus hjá sjóvar­bónd­anum Johan Dam. Gneygjus var eyðkendur, nærmast reyður við hvítum blettum. Gronin var hvít.
Á Sjóvargarði var um hesa tíðina ein maður av bygd, sum vit kallaðu Gamli. Hetta var ikki tí, at hann var so gamal, hetta var eitt kelinavn. Honum dámdi tað so væl, og øll vóru sera góð við hann. Hann var nakað egin. Sjálvt um tað vóru evni, sum manglaðu honum, so gjørdi hann nógv arbeiði. Inn í millum passaði hann eisini rossini. Men hann var týðiliga óvinur við Gneygjus. Hann segði, at hesturin sparkaði hann, og so sparkaði hann hestin. Glaður var Gamli, tá ið hann fekk at vita, at Gneygjus skuldi fara av landinum. Tað var við stórari gleði, hann leiddi hestin inn á Fjørð og sá hann verða heysaðan umborð á damparan og hvørva í lastini.
Tað gingu um 14 dagar, so spurdi ein Gamla, um hann hevði hoyrt nakað frá Gneygjussi, síðan hann fór av landinum. Nei, tað hevði hann ikki. “Men veit tú nakað um hann”, spurdi Gamli so. “Hoyrt og hoyrt, tað verður í hvørt fall sagt, at Gneygjus gongur í stívasta kraga­toyi niðri í Keypmannahavn og spill­ir teg út.”
Gamli fór í øðini til bóndan, Johan, og bað hann skjótast gjørligt fáa Gneygjus heim aftur ella fáa hann dripnan. “Hví sigur tú tað í slík­ari øði?” spyr Johan. Hann fekk at vita hví. Jú, hann skuldi hugsa um, hvat ið kundi gerast. Tá siss­aðist Gamli.
Har var altíð væl av fólki við Sjógv, bæði vaksin og børn ella rættari menn og dreingir. Her hendi so nógv og møguleikarnir fyri at fáa eitt sindur av gjøldri burtur úr vóru góðir.
Gamli kendi tað sum sína ábyrgd at hava umsjón við bátin, sum skuldi fáa mjólk og ferðafólk umborð á mjólkarbátin og fáa ferðafólkini í land. Gamli hevði ofta brúk fyri hjálp. Allir vildu hjálpa honum sum við at draga bátin.
Hann var so hjálptur til at leggja bátin, so hann kundi vera klárur. Tá Gamli so kom aftur, kundi báturin liggja á einum heilt øðrum stað. So kom øði í Gamla, og aftur var tað Johan, hann í øðini fór til at siga, hvat nú var gjørt. Johan skuldi koma at síggja tað. Tá hann so kom, lá báturin aftur, har hann skuldi vera. Gamli skilti einki av hesum. Kundi tað vera hann, sum hevði mistikið seg?
Gamli var góður við okkum dreingir, og vit við hann. Skúlin lá nærindis og ofta vóru vit og hjálptu honum í fríkvarterinum. Tá ringt varð inn aftur til tíma, vóru vit uppá pláss til tíðina.

Tjørutunnan
Nú eg í minninum eri við Sjógv, so lat meg taka tjørutunnuna við. Tað var gamli lærari, Bernhard Magn­ussen, ættaður av Strondum, sum átti hana.
Hann hevði neyst við Sjógv, beint niðanfyri skúlan. Tað vistu vit dreingir, tí vit hjálptu honum ofta at draga hansara lítla 4 mannafar. Hann hevði onkuntíð sagt, at tjøran var ikki brúkandi meira. Hon var tornað saman.
Eitt árið, tað leið móti nýggjári, og tankarnir vóru um, hvat vit skuldu fáa til at brenna á nýggj­árs­báli, so lat tað í einum: “Hvat við tjørutunnuna hjá gamla lærara?” Skuldu vit spyrja, um vit kundu fáa hana? Nei, tað kundi ikki loysa seg. Tjøran í henni nyttaði jú einki.
So varð ætlan løgd um, hvar bálið við tjørutunnuna skuldi vera, og hvussu og nær vit skuldu fáa hana uppá pláss.
Eitt kvøld í myrkri fóru vit við tunnuni niðan gjøgnum Beitið og goymdu hana til næsta tak. Hon skuldi heilt niðan til Gerðabakka. Har skuldi bálið tendrast. Tá so tjøran var blotnað av hitanum, so skuldi tjørutunnan koyrast á bólt oman gjøgnum brekkuna. Soleiðis var gjørt.
Tá so tjøran, sum eldur var komin í, rann úr tunnuni og hol var brent á hana, legði hon eftir sær eina eldslóð allan vegin oman brekkuna. Tað var eitt nýggjársbál, ið ikki áður er satt. Hetta var ein sjáldsom sjón. Fólk kundu ikki annað enn spyrja, hvør stóð aftanfyri hetta sjáldsama bál. Men eingin visti, hvør tað var. Lærarin spurdi ongantíð, um vit vistu nakað um tjørutunnuna. Hann tók hana ikki uppá tungu.
Seinast eg var i Kollafirði vitjaði eg Gynnu, abbadóttir læraran, Bern­hard Magnussen, sum búði hjá ommuni og abban. Eg spurdi, um hon nakrantíð hevði hoyrt um hetta við tjørutunnuni. Hon hevði ikki hoyrt tunnuna vera tikna uppá tungu. Men nú fekk hon at vita, hvør ið stóð aftanfyri hetta nýggj­ársbálið.

Petur Mohr Dam spældi við børnini
Omma í faðirættini vaks upp í hús­inum við Sjógv, hon var ættað úr Havn. Pápi var uppkallaður eftir pápa Johan Dam. Navnið var Petur Mohr. Eftir honum var kendi politik­arin Petur Mohr Dam upp-kallaður.
Eftir tí, at Johan eingi børn átti, var Petur Mohr Dam, elsti sonur Óla Kristian Dam, sum settist niður sum keypmaður í Skopun, borin til Sjóvargarð. Men hann hevði ongan hug til bóndastarvið, heilsan var heldur ikki til tað. Hann lærdi í staðin til lærara. Men mest sum á hvørjum sumri kom hann til Sjóvar. Petur Mohr Dam var sera góður at spæla við okkum dreingir. Hann fekk okkum at kappast um so mangt og at brúka kreftirnar. Vit sluppu eisini leggja á hann, og vit gjørdu tað eisini. Men hetta var alt til stuttleika.

Hvussu Sámal basti leyvuni
Eg vil greiða frá einum dømi um, hvussu vit dugdu at undirhalda okkum við egnum søgum, stuttligar og spennandi. Ein var, sum bar av øllum í hesum sambandi. Hann yrkti søgurnar, meðan hann for­taldi, og tað var, sum hann var ótøm­andi fyri søgur. Maðurin var Sá­mal hjá Jørgeni norðuri í Sundi.
Eg fekk ofta at vita, at hann við sínum søgum kundi gera ein túr til skips til eina stuttliga ferð. Skal enda hendan partin við eini søgu Sámals.
Tað mesta, hann fortaldi var nakað, hann hevði upplivað. Og tað var ikki lítið. Og so vóru tað eisini fantasiupplivilsir, sum hetta:
“Eg hevði verið við skipi í Afrika. Tá vit vóru komnir til hetta stóra land mátti farast í land at síggja okkum um. Eg lovaði at leiða ferð­ina. Nakað av tí, vit vistu um Afrika var, at har íddi av ymiskum djórum, sum gingu víða um.
Har vóru villdjór stór og smá, líka frá elefanti til apur. Men rovdjórini vóru har eisini. Av teimum var leyvan tann ringasta, stór og sterk og so kvik. Tá hon trongdi til nakað at eta, fór hon eftir tí, sum fyri var, djór ella menniskju, tað gjørdi ong­an mun. Við sínum stóra og sterka kjafti, teimum ræðuligu tonn­unum, skræðir hon alt sundur. Hon er eitt rovdjór, ein skal vara seg fyri.
Har gingu elefantar og spákaðu so siðiligir. Apur stuttleikaðu sær við at leypa frá grein til grein í trø­unum. Sjálvt um alt sá so friðarligt út, skuldu farast varliga fram. Eina­ferð fekk eg eyga á nakað langt burtur. Tað var onkur djóraflokkur tonkti eg. Sum hetta nærkaðist, sá eg at hetta vóru leyvur.
Tá kom ótti á hvønn mann, og tað var okkum klárt, at hetta liðið av leyvum hevði kós móti okkum. Vit fóru allir at renna tað dýrasta, vit vóru mentir. Eg rópti til teir, at tað nyttar einki at renna undan.
“Hvat gjørdi tú so sjálvur Sám­al?”, spurdi onkur.
Eg var standandi, og leyvurnar nærkaðust skjótt. Á odda var ein hannleyva, stór og greflig við gap­andi kjafti. Tað sá ræðuligt út. Men eg bleiv standandi, sjálvt um hon kom beint ímóti mær. Men tá hon var so nær, at hon við sínum gapi var klár at seta tenninar í meg, tá smoygdi eg upp ermar og knýtti nevan. Leyvan hevði nógva ferð. Tá hon kom til mín rendi eg nevan niður í gapið, og hann fór aftur gjøgnum leyvuna og kom út gjøgnum reyvina á henni. Har fekk eg fatur í tann stóra halan, hon hevði. So dró eg halan fram gjøgnum leyvuna til eg fekk hala­duskin fram úr kjaftinum.
Tað var ein sjón, eg ongantíð komi at gloyma, tá leyvan við sín­um stóra haladuski dinglandi úr kjaftinum flýddi við øllum hinum leyvunum á hølunum á sær.”
Hetta var ein av søgum hansara, sum var spennandi hjá okkum at lýða á og høvdu stuttleika av. Eg haldi søgurnar hjá Sámali vóru meira spennandi enn nakra, eg havi hoyrt og sæð í radio og sjónvarpi.
Samanumtikið var tað bara stutt­ligt og hartil mangan spennandi at vera drongur í Kollafirði fyri góð­um 80 árum síðani. Í hvørt fall øðrvísi enn nú.
-----


Komandi partur:
Miðvikan kemur ikki aftur fyrr enn um 14 dagar. Um tríggjar vikur kemur enn ein frásøgn um barndómin hjá Johan.