Frásøgn frá gamla Magnus Heinason: Teir fýra við flekiborðið

Óli Jacobsen

Flekiborðið umborð á fiskiskipum hevur havt eina umskiftiliga til­veru. Upprunaliga vildi fiskimenn ikki vita av flekiborði. Teir vildu heldur standa boygdir og flekja á dekkinum. Tað sigst, at fyrstu fleki­borðini vórðu blakað fyri borð aftur. Men tað varð kortini skjótt, at menn kortini sannaðu, at tað var bæði skjótari og lættari at standa upprættur við eitt flekiborð. Hetta gjørdist partur av lívinum hjá fiski­monnum í mong ár. Men so fór salt­fiskurin umborð á skipum í søguna og flekiborðini fóru sama veg.
Upprunin til hesa Miðviku er Jo­han Hendrik Olsen, kallaður Hanni, í Sørvági. Hann hevur hugleiðingar frá síni tíð við síðutrolaranum Magnus Heinason, sum var bygdur í Portugal í 1961. Dávur Poulsen av Strondum var fastur skipari, og beiggi hansara, Karloth, loysti hann av. Flekiborðini vóru vanliga mannað av fýra flekjarum, tveir sprettu og tveir tóku ryggin úr. Afturat teimum var ein avhøvdari.
Hanni greiðir soleiðis frá:

Gomul minnir umborð á Magnus Heinason
Jólatúrin 1963 og vártúrin 1964 var eg saman við teimum fýra við borðið. Í desember 2012 var eg við til jarðarferðina hjá tí síðsta av teimum, Petur Højgaard, Saltangará. Hann bleiv 94 ára gamal og var tann seinasti frá hesum flekiborði, sum er farin foldum frá.
Hinir tríggir vóru:
Theodor Dahl, Tórshavn, Hildi­bjartur Olsen, Skálavík og Hjalmar Petersen, Bø.
Vártúrin 1964 var eg avhøvdari hjá teimum. Eitt serligt minni er, tá telegrafisturin Jon Mortensen av Tvøroyri lat sangin “Seinasta vaktin” hjá Harry Birtilíð ljóma fram av brúgvatakinum. Tá vóru knív­arnir títtir, og tá nyttaði einki at gremja seg um ryggin.
Vit høvdu eisini góðar yrkjarar umborð, teir báðir Petur og Hjalmar høvdu góðar gávur á hesum øki.
Dømi um hetta er sangurin, sum Petur yrkti á túrinum til 52 ára føðingardagin hjá Hjalmari. Hjalmar yrkti eisini á sama túri ein sang til Grækarismessu í 1964, tá ið fiskimarkið varð flutt út á 12 fjórðingar.
Eg eri glaður at hava upplivað tíðina saman við hesum monnum.”

Teir fýra við borðið
Theodor Dahl, ein av flekjarunum, hevði góðar gávur at skriva. Í jóla­blað­num, Hugnalig Jól í 1965, skriv­aði hann eina stuttsøgu um menn­inar við eitt flekiborð.
Fólkið var sett og hesir fýra skuldu vera við flekiborðið á stýri­mannavaktini henda jóla­túrin undir Grønlandi við stórtrolaranum.
Manningin var úr ymiskum bygd­um runt um landið, so sum ofta er á slíkum trolarum.
Álvur á Tanganum og ein sunn­an­­maður vóru makkarar, og Tórur undan Jøklinum og ein sera dámligur maður innan av Tanga­firði aftan fyri borðið – allir til­komnir menn og sera dúgligir flekjarar. Allir vóru teir giftir – uttan Álvur á Tanganum. Hann var einasti sonur óðalsbóndan á Tanganum, og sum verða man vaksin upp í einum valaheimi. Hann var tvíburabarn og kanska ikki so nógv til mannar, men hann hevði fingið gott í beinini, og tá hann so eisini var sera nærlagdur, bleiv hann av bestu monnum. Onki røktist fyri, at hann gifti seg. Hann kundi havt gjørt tað, tí hann átti fyri eini hús og væl aftrat, og tað var eisini onkur av teimum ungu didd­un­um, sum skeittu eftir honum.
Hann hevði dugað sera væl at farið um pengar, men hesi seinastu árini hevði hann verið nakað ”vátur frammaní”, sum tikið verður til. Ikki tí, í heiminum hevði hann ikki sæð slíkt fyri sær, pápin smakkaði ikki sterkan drykk.
Álvur var skiparalærdur, hevði siglt sum bestimaður við slupp í nøkur ár, men var nú sloppin við stórtrolara og stóð sum sagt millum reystmenni við borðið og flakti.
Við eitt slíkt flekiborð stendur tú vakt eftir vakt, dag eftir dag, viku eftir viku allan túrin. Tú sært einki uttan tosk, tosk og aftur tosk. Hetta, at flekja og og standa og kapp­ast við tann, sum leggur uppá borðið, hetta verður sum ein mask­ina, sum eitt tól, hesin toskur skal fara í gjøgnum; tú skundar tær bert at viðgera hann, sleppa tær av við hann.
Sum vera man, varð mangt havt á máli við borðið, bæði líkt og ólíkt. Ikki so sjáldan varð eisini tosað um politikk. Tórur og Pætur av Tangafirði vóru sjálvstýrismenn og oftast á einum málið, meðan Álvur var meira konservativur, so har mól nóg so heitt stundum. Sunnan­maðurin, sum spretti til Álv, legði aldri uppí, tá tosað var um politikk. Hann gav einki fyri alt, tí alt var ”skegg”, alt var skyldskapur, eygnatænasta, hyklarí. Søtorðaður upp í eyguni, baktalari, tá bakið vendir til – samfelagið var ein stór­ur svullur, alt sum tað var.
Ein dagin spurdi Pætur Álv, um hann ikki fór at fáa sær konu. Petur átti nógvar døtur, fleiri vóru tilkomnar, ja enntá giftar. Pætur hevði havt orðið fyri at bjóða tær út, helst tá hann hevði kenningina; men hesin spurningurin, ið hann setti Álvi, vakti umhugsan, tí satt at siga hevði Álvur einaferð sæð eina dóttur Pæturs, og honum dámdi hana sera væl. Álvur hevði fingið nakað at hugsa um.
Dagur datt av degi, teir fýra við borðið stóðu har og gjørdu sítt arbeiði. Jólini vóru eisini í hond; men at hugsa um at koma heim til jóla var ikki. Høvdu teir av illum fingið eina hvíld á jólum, so skuldu teir verið glaðir.
Álvur hevði sera gott mál, og altíð sang hann, tá ein løta var. Hann helt so nógv av teimum donsku sálm­unum, tí, sum hann segði, í teimum donsku jólasálmunum áttu vit ein skatt.
Ein dagin tætt fyri jól um vakt­ar­skiftið, var Álvur so fyltur av jól­a­longsli, at hann uttan at vita av skar í at syngja: ”Det klimer nu til julefest”. Hinir við borðið tóku undir, og brátt rungaði hesin vakri sálmur um alt fordekkið.
Tá av var loyst og Álvur hevði fingið frívakt og lá í koyggjuni, kundi hann ikki fáa blund í eyguni. Hann var farin at hugsa um tað, sum Pætur segði. Tað var galið at ganga einsamallur; tey gomlu vóru farin at eldast, so tað var kanska galið ikki at orða við Katrinu í Lága­­gerði um at komið at hjálpt í húsi­num.
Katrina og hann høvdu verið spælibørn frá ungum árum av, og øll høvdu væntað, at tað varð hjún úr teimum; men Katrina var nakað hørð av lyndi, og hon hevði givið honum kost í at velja, annaðhvørt seg ella fløskuna. Álvur hevði eisini verið treiskur, so sum sjómenn ofta eru; tann harða lagnan, teir liva og balast undir, herðir teir, og teir vilja ikki altíð verða settir uppá pláss av einum konufólki. Hann var ógvuliga góður við Katrinu, tað visti hann. Barnaminnini komu nú fram fyri hann, eitt fyri og annað eftir. Hann mintist, tá hann slapp við abbanum á rættina ella út undir Flesjarnar at dyrgja, jú barnaminnini komu so sjónsk fram fyri hann.
Vaktin var hálvliðin; tá hoyrir hann mann koma niðurundir; hann leggur seg fram á stokk.
”Hví svevur tú ikki?” læt í Ásmundi, sum var komin niður­undir at fáa sær nýggjar ullavøttir upp á hondina, tí nú var kalt uppi. ”Tað veit eg líka, er nakað í hesum hálinum.”
”Nei, eitt karvað trol, tað er alt”, læt í Ásmundi, ið fór sum eitt fok aft­ur á dekkið.
Álvur slapp sær fram, hendan vaktin var rokin, fekk sær ein kaffi­munn frá einum ungum, sum hevði kaffitørn.
”Álvur, væntað tygum, at vit fara inn í morgin, tað er jú jólaaftan, og veðrið er so kalt og ófýsið, og onki er at fáa?” spurdi drongurin við kaffitørninum.
”Vit inn? Nei, kenni eg hann rætt, so fiskar hann, bert tað er veður, tað hava við gjørt á hvørjum jólatúri. Ikki tí, eg haldi, at hann skuldi lagt á dekkið á jólum og unnað okkum eina hvíld, so vit kundu betur minst Jesubarnið. Tað er jú hann, sum gevur okkum fongin og ræður øllum, men hinir fiska allir, og ongin vil vera verri enn annar, og so er tað gullkálvurin, vit menniskju dansa um”, endar Álvur.
Frívaktin var úti, og teir fýra við borðið høvdu loyst av. Tað var nakað kaldari, hann var komin høgt, frost var á borðinum.
Tað var lítið sagt tann fyrsta tíman ; livurin frysti niður í borðið, so tað var ikki so arbeiðsligt.
”Gávi eg var heima,” letur í Álvi, sum mest sum av óvart breyt tøgn­ina. ”Tú heima, nei, tú ert óðari eftir verðini enn so, at tú unnar tær at vera heima ein túr, og ikki ein gang á jólum,” heldur Pætur fyri. ”Hvat skalt tú ger við pengarnar? Hvør skal arva teg? Var eg gamal drongur, sum tú, lá eg ikki og píndi meg her um jóltíðir,” helt Pætur fram.
Álvur vildi ikki havt talað; men hann lovaði við seg sjálvan, at kom hann heilskapaður heim aftur, so skuldi hansara tvøri fótur ikki aftur til Grønlands um jóltíðir.
Móti kvøldið trilkaði hann gul­ið, tikið varð inn, lagt á dekkið og bundið upp. Nú vóru vónir um at fáa frí á jólum, so jólaløgini, sum Álvur hevði murrað, mentust, sum út leið á kvøldið. Innantanna hevði Álvur lovað, at sum gamal drongur skuldi hann ikki liggja næstu jól, hvørki undir Grønlandi ella heima. Hann hevði fingið nakað at siga Katrinu. Hann visti, at hann átti hana somu stund, fløskan var for­sakað.
Hann sovnaði í glaðum ástar­tonk­um, og tá hann vaknaði aftur, lógu teir inni í Føroyingahavnini og hildu jól.
Theodor Dahl.

Hetta má sigast at vera ein hendinga góð lýsing av júst hesum partinum av lívinum umborð.
Tað er eisini hugsunarvert, at av fýra monnum við eitt flekiborð vóru minst tríggir, sum høvdu slík­ar gávur, sum her hevur verið talan um.
Tá ið tosað verður um “fasta borð”, merkir hetta, at tá ið fiski­skap­urin var vanligur, var eitt fleki­borð á hvørji vakt. Men var so nógvur fiskur, at neyðugt var at bróta vakt, var eitt eyka borð sett upp.
----

Fagnaðarkvøða til Hjalmar í Bø á 52 ára degnum

Syngja vil eg til Hjalmar hendan tátt
lagsmaður vár, vit virða hann so hátt.
Reystmenn er, av góðum rótum rann
sum mangur Føroyingur, hann til sjógvin fann.

Niðurlag:
Til-lukku ---- til-lukku
tillukku Hjalmar í Bø
vit heiðra teg og syngja hesi songvar løg.

Mangan í báti og við ár í hond
mangan í bergi, mangan millum lond
baldist tú Hjalmar bæði í ódn og logn.
Vár ynskjum er at lukkan støðugt er tín ogn.

Dagin í dag er Hjalmar fimmti og tvey –
heilsan er góð – tíbetur eingin neyð.
Felags í huga ynskjast hesi orð
eitt trífalt hurrá – leingi livi frá fastaborð.


Petur Højgaard umborð á Magnus Heinason
----

Fiskimarkið út á 12 fjórðingar

Lag: Erla kongsdóttir komin er

Nú tjøldur aftur flykkjast um sker,
ein merkisdagur upprunnin er,
og flokkar nú sita á sandi -
tólvmílamark úr nesi og tanga
í beinar linjur vit lata teir ganga
soleiðis runt um landið.

Ministarar, Krag og Per Hækkerup,
teir senda Veðrin til Føroya upp
til markið nýggja at verja,
og Ingolvur eisini hjálpa skal,
tað nýggja markið skal verjast væl,
so eingin torir á tað at herja.

Førlúsin á Veðrinum skríður,
hon lættir sær á, uppyvir markið flýgur
og eftir trolarum man hyggja,
tí verjast skal bæði dag og nátt –
tá veðrið er ringt ella tað er gott,
um teir ikki inni liggja.






Føroyingar allir teir eru nú fróðir,
bretar og skotar teir leika nú óðir
yvir nýggja markið
og lova at setast skal nýggj kvota
fyri tann føroyska fiskiflota,
tí vit nú góvu teim sparkið.

Hevnd teir lova nú at taka
og royna at fáa okkum at slaka,
teir vilja nú við okkum tinga.
Men Hákun sigur, at støðan er greið,
vit siga bara eitt kortanei,
frá avgerð vit nú ikki springa.

Tann fiskur, sum svimur um grynnur og mið,
skal nú fyri trolarum hava frið,
og fiskurin nørist í hvørjum.
Tá trolari hvør um markið er rikin,
tá liviligt verður í Føroyum.






Mong kvinnan í Føroyum so glað nú er,
tí maðurin ei meira burtur fer,
tað er nakað sum vist er.
Tann maður sum eigur snellu og bát,
kann draga av fiski akkurát
nú líka nógv honum lystir.

Grækarismessa ár seksti og fýra.
Tá trolarar út um sjómark stýra,
vit bera tær fagnar kvøðu.
Má hending okkum vignast væl,
minnið um dagin um øldir skal
liva í Føroya søgu.




Umborð á Magnus Heinasoni grækarismessudag 1964.

Hjalmar Petersen, Bø
-----




Komandi Miðvika
Í komandi Miðviku verður um A.C. Lützen, sum 13. juni hevur 200 ára “føðingardag”.
Aftaná heldur røðin við Torleif Bech fram.