Í ritgerðini »Mellem tradition og modernitet« frá september 2010 hevur Vár í Ólavsstovu kannað støðuna hjá lærugreinini føroyskt í miðnámsskúlanum. Hon byggir m.a. sína kanning á samrøður, hon hevur gjørt við næmingar í miðnámsskúlunum frá 2002 til 2004. Hvussu er lærugreinin føroyskt við til at menna næmingarnar, hvørja nyttu hava næmingar av henni, og hvønn týdning hevur føroyskt fyri teirra samleika, vóru nakrir spurningar, hon setti sær, áðrenn hon fór undir ritgerðina.
Í flestu orðaskiftum um mál í Føroyum eru føroyskt og danskt mótsetningar, tí føroyskt upprunaliga vann seg fram sum mótmæli ímóti donskum. Óttin fyri, at føroyskt skuldi doyggja út, var áhaldandi til staðar, men við skriftmálinum hjá V. U. Hammershaimb fingu føroyingar sítt týdningarmesta amboð at skapa ein veruligan samleika sínámillum. Skriftmálið gav føroyingum eitt sjónligt prógv um, at teir vóru ikki tað sama, men øðrvísi enn danskarar.
At vinna føroyskum innivist í stovnum í Føroyum, serliga í skúla og kirkju, var ein tung uppgáva. Mótstøðan var mangan stór, eisini millum føroyingar, sum hildu, at føroyskt kundi ikki gerast framkomið mál í eitt nú umsiting og skaldskapi, men var nóg gott at brúka sum heimamál. »Vi føler os fuldstændig som danske,« segði Oliver Effersøe, oddviti í Sambandsflokkinum, í 1906. Men hetta er als ikki støðan millum miðnámsskúlanæmingar í dag.
Eru norðurlendingar
Vár í Ólavsstovu spurdi m.a. í sambandi við ritgerðina, hvønn samleika næmingarnir hildu seg hava. Svarið var, at teir kendu seg at hoyra til bygdina ella býin, teir vóru úr, og Føroyar. Í Havn søgdu tey flestu, at tey kendu seg sum føroyingar, og uttan fyri Havnina segði ein meiriluti, at tey kendu seg at hoyra til bygdina ella býin, tey vóru úr, og síðan til Føroyar. Sum tann triðja møguleikan kendu tey flestu seg sum norðurlendingar og ikki danskarar. Og í fjórða lagi kendu næmingarnir seg um evropearar.
Í ritgerðini staðfestir Vár í Ólavsstovu, at hetta, at føroyskir miðnámsskúlanæmingar als ikki kenna seg sum danskarar ella danskar ríkisborgarar, vísir, at teir mentanarliga fata føroyskt sum eitt sjálvstøðugt mál í norðurlendsku familjuni. Hendan útbreidda fatanin sæst aftur í málkunnleikanum hjá føroyingum, ið sambært norðurlendskari kanning duga best norðurlendsk mál av øllum norðurlendingum. Føroyingar eru rætt og slætt teir norðurlendingar, ið skilja sínar norðurlendsku grannar best.
Men mótsetningar eru innanhýsis í føroyska samleikanum. Toganin stendur ímillum tað siðbundna á bygd og modernitetin serliga í Havn. Miðnámsskúlanæmingar halda, at tá um føroyskt ræður, tosa tey betur føroyskt á bygd, tí har fáast tey við sovorðið sum seyð, fisk og grind. Moderniteturin, sum knýtir seg at býarlívinum, hevur við sær verri føroyskt mál, men moderniteturin er neyðugur, skulu føroyingar fylgja við tíðini, halda nógvir næmingar, serliga í Havn.
Tá næmingarnir skulu meta um, hvussu vit verða so føroysk sum gjørligt, er teirra niðurstøða sostatt, at vit málsliga og ítøkiliga skulu vera knýtt at siðbundna lívinum á bygd. Tá eru vit av sonnum føroyingar. Sjáldan verður tað at vera rættur føroyingur sett í samband við modernitet og býarlív. Og júst toganin millum tað siðbundna og modernitet er eisini høvuðstrupulleikin við føroysktlærugreinini í miðnámsskúlanum.
Lærugrein í samleika
Í »Bláa álitinum« frá 1990, sum snúði seg um støðuna hjá føroyskum í miðnámsskúlanum, varð spurt, hví danskt var so áhugavert sum lærugrein og ikki føroyskt. Staðfest varð, at danskt aftrat tí at vera lærugrein í máli var lærugrein í mentan og siðsøgu. Næmingarnir lærdu bæði um bókmentir, heimssøgu, list, politiska hugsan og fjølmiðlar í donskum. Í álitinum varð spurt, hví alt hetta mundi vera lagt í lærugreinina danskt í Danmark, og hví hetta átti at verið lagt í lærugreinina føroyskt í Føroyum. Svarið var sjálvandi, at í Føroyum er føroyskt samleikalærugreinin, og í Danmark er samleikalærugreinin danskt.
At hetta ikki hevur verið gjørt nóg miðvíst, og at føroyskt fyrst og fremst gjørdist lærugrein í máli, tá lærugreinin slapp framat í studentaskúlanum, er atvoldin til, at føroyskir næmingar hava fatað føroyskt sum eina turrisliga lærugrein, ið ikki var líka spennandi sum danskt. Í kanningini hjá Vár í Ólavsstovu kemur greitt til sjóndar, at næmingarnir enn halda lærugreinina vera gamaldags og siðbundna, og teir vilja fegin hava, at lærugreinin verður nútímansgjørd. Teir sakna modernitet og víðskygni.
Vár í Ólavsstovu staðfestir, at hvat nyttu viðvíkur, halda næmingarnir ofta danskt vera eitt týdningarmiklari mál enn føroyskt, tí fleiri teirra ætla sær undir framhaldandi lestur í Danmark. Hinvegin hevur føroyskt eina nógv sterkari støðu sum lærugrein, hvat teirra samleika viðvíkur, og næmingarnir »siga frá heitum kenslum og áhuga fyri lærugreinini,« sum Vár í Ólavsstovu málber seg. Hetta er ein mótsøgn. Næmingarnir kenna seg heima í føroyskum, men lærugreinin er ikki nóg forvitnislig og tíðarhósk-
andi.
Tær heitu kenslurnar fyri føroyskum, heldur Vár í Ólavsstovu, eru týðiligt tekn um, at føroyskt er ikki bara ein lærugrein í máli, men ein samleikalærugrein, sum er persónliga, ættarliga, sosialt og tjóðarliga grundað. Næmingarnir hava í sambandi við hennara kanningar sagt frá positivum kenslum mótvegis føroyskum, ið ikki samsvara við tað, teir í roynd og veru uppliva í lærugreinini í gerandisdegnum. Hetta kann tulkast sum eitt slag av skyldu, ið næmingarnir kenna mótvegis føroyskum, heldur hon.
Kjølfest í føroyskum
Í ritgerðini vísir Vár í Ólavsstovu eisini á, at næmingarnir sakna samrøður og meira tvívegis samskifti í undirvísingini í føroyskum. Undirvísingin er nógv merkt av, at samskiftið er einvegis, at næmingar verða yvirhoyrdir, og lærararnir skriva upp á talvuna. Hetta hevur við sær, at næmingarnir hava ilt við at gjøgnumskoða, hvat endamálið við undirvísingini í grundini er. Kortini eru teir trúgvir ímóti føroyskum. Vár í Ólavsstovu skrivar:
»Skyldan og óttin fyri, at føroyska málið doyr út, eru rættiliga vanligar kenslur millum studentaskúlanæmingar. Tey eru ítøkiliga bangin fyri, at føroyskt skal hvørva, og tað er rættiliga vanligt, at tey eru ímóti, at fremmandaorð verða tikin upp í føroyskt. Nógvir næmingar siga tað vera eina týðandi uppgávu at arbeiða ímóti ávirkan frá danismum og amerikanismum, samstundis sum ein minniluti upplivir, at føroyskt er ov afturlatið fyri upptøku av fremmandaorðum, og at ov nógv orka verður brúkt at gera nýggj føroysk orð.«
Mótsetningarnir millum danska statin og føroysku tjóðina hevur søguliga elvt til, at føroysktlærugreinin hevur verið eitt politiskt stríðsmál millum føroyskar sjálvstýrispolitikarar øðrumegin og føroyskar samríkispolitikarar og danskar ráðharrar hinumegin. Enn tann dag í dag verða føroyskt og danskt sett hvørt upp ímóti øðrum, tá talan er um tímabýti og fakligt innihald. Alt hetta hevur gjørt føroyskt til ein hugsjónarligan stríðsspurning. Men nú er nakað nýtt hent.
»Við tíðini er hent eitt paradigmuskifti í hesum spurningi,« skrivar Vár í Ólavsstovu, sum eisini spurdi næmingarnar um teirra politisku støðu. »Samríkisvongurin vísir í spurnarskemakanningunum, at føroyskt er bæði tað persónliga og stovnsgjørda móðurmálið, og teirra tjóðskapur er traditiónsfestur og knýttur at Føroyum. Hetta stendur í greiðum mótsetningi til tann upprunaliga diskursin á hesum økinum, har danskt og Danmark umboðaðu hesi viðurskifti.«
Síðan skrivar hon: »Fyri sjálvstýrisvongin er tjóðskapur í stóran mun hugsjónarliga grundaður, og hann inniheldur statsmyndan sum eitt grundliggjandi aðalmál. Tey lýsa ikki nevniverda skyldu mótvegis føroysktlærugreinini og føroyskum máli. Tey vísa á, at fyri tey er nýtímansgerð av føroysktlærugreinini sera týdningarmikil, um hon skal hava nakra framtíð fyri sær og fyri, um hon skal hava nakra vælvild millum næmingar.«
Eitt eru allir næmingar tó samdir um, skrivar Vár í Ólavsstovu: »Felags fyri allar næmingar er, at Føroyar og føroysktlærugreinin vísa seg at vera trygdarhavnin, sum tey altíð kunnu venda aftur til, og sum gott er at falla aftur á, um útheimur og tað fremmanda eru ov beisk og trupul og tey fakligu krøvini ov høg og ov trupul at fáa tamarhald á. Sum heild vísa føroysktlærugreinin og Føroyar seg sum ein trygdarhavn, ið flestu næmingar knýta at ætt og familju.«
