Heri Mohr, fyrrv. stjóri á Føroya Gjaldstovu
-----
Fyrst ein stutt frágreiðing um hvussu tollinnkrevjing varð skipað, meðan Føroya Gjaldstova var tollmyndugleiki frá 1939 til 1987.
Við løgtingslóg nr. 23 frá 11. februar 1950 um innflutningsgjald fyrisetti løgtingið drúgvar reglur um innflutningsgjøld. (Hendan lógin fór úr gildi, og í staðin fyri kom løgtingslóg nr. 121 frá 23. desember 1991 um toll.)
Við kunngerð nr. 79 frá 1981 fyrisetti løgtingið reglur um veitan av undantaksloyvi at fáa tollskyldugar vørur útflýggjaðar, áðrenn gjaldið er goldið. Hetta undantaksloyvið varð kallað tollkredittur.
(Nevnda kunngerð fór úr gildi við nýggjari kunngerð nr. 67 frá 26. juni 1991.)
Kunngerðin legði nakrar treytir fyri at fáa tollkreditt eitt nú:
1. Innflutningsgjaldið fyri tær vørður, ið eru komnar í einum mánaði, skal vera goldið í seinasta lagi 22. í øðrum mánaðinum eftir.
2. Fyri innflutningsgjaldið verður vørumóttakarin at seta trygd svarandi til innflutningsgjaldið í einum meðal mánaði, tó ongantíð minni enn 100.000 kr.
3. Heldur vøruinnflytarin ikki hesar reglur, missir hann rættin til undantaksloyvi.
Føroya Gjaldstova var toll- og skattamyndugleiki. Skrivstovustjórin hevði beinleiðis referencu til løgmann. Í 1986 játtaði løgtingið uml. 25,6 milliónir til 7 gjaldstovur og tolleftirlitið, sum var beinleiðis undir gjaldstovustjóranum. (Sum toll- og skattauppkrevjandi vald v.m. var Føroya Gjaldstova kostnaðarmiklasta almenna fyrisiting í landinum.)
Skip og bátar, ið koma uttanífrá, skuldu fráboða tollvaldinum, áðrenn tey komu í føroyska havn.
Við støði í skipsmanifesti ella líknandi farmaskrá, sum skuldu handast tollvaldinum uttan drál, ansaði Føroya Gjaldstova eftir, at innflutningsgjøldini komu í landskassan.
Tollvaldið ráddi ikki yvir goymsluhús til óavgreiddar, tollskyldugar vørur; tessvegna høvdu skipaavgreiðslurnar, eitt nú Skipafelagið Føroyar, D.F.D.S. og Landshandilin, ábyrgdina av, at ongar vørur vórðu útflýggjaðar úr teirra vørugoymslum í Havn og úti á bygd uttan við loyvi frá tollvaldinum. Posttollurin varð roknaður av postverkinum í Keypmannahavn og innkravdur av postverkinum í Føroyum. Hetta broyttist, tá ið postverkið gjørdist føroyskt málsøki. Góðs, ið kom við flogfari, útflýggjaði flogfelagið við loyvi frá tollvaldinum. Vørur, ið komu til landið við tilvildarligum førum, skuldu tollgreiðast beinanvegin.
Allar goymslur við tollskyldugum vørum vóru undir regluligum eftirliti av tollvaldinum.
Tá ið tað kom fyri, at ótollaðar vørur ikki vóru at finna á goymslunum hjá skipaavgreiðslunum, og tollvaldið úrslitaleyst hevði kravt tollin frá vørumóttakaranum, kravdi gjaldstovan at fáa øll relevant skjøl til tær ólógliga útflýggjaðu vørurnar antin frá tí í skipsmanifestinum nevnda móttakara ella í serligum føri frá tí í skipsmanifestinum nevnda avsendara. Um innkrevjingin var úrslitaleys, kravdi tollmyndugleikin tá, við heimild í tolllógini, at tollurin varð goldin av avvarðandi skipaavgreiðslu.
Øðrvísi var við tollkreditti, sum ikki varð goldin hóast áminningar og hóttanir. Í slíkum førum varð peningastovnurin, sum hevði veitt 100.000 kr. trygd, kravdur eftir upphæddini, svarandi til tollskuldina, og um tað ikki var nóg mikið, tað vil siga, at skuldin var meira enn trygdin, var neyðugt at royna aðrar leiðir, eitt nú sakførara og fútarættin. Áðrenn tað kom so langt, varð skrivliga fráboðað skipaavgreiðslunum og kreditthavaranum, at tollkreditturin hjá avvarðandi virki ella handli var annulleraður, uppsagdur.
Í 1987 var landskassans eftirstøður í tollkreditti 40 milliónir. Í 1992 var eftirstøðan 63,7 milliónir. Í landskassans ársroknskapi 1991 er tilskilað, at 17,7 milliónir av tollkredittinum mugu haldast at vera virðisleysar.
Í 1987 sá ein nýggjur stovnur – Føroya Tollstova – dagsins ljós. Við ongari fígging og ongari løgtingsjáttan kostaði raksturin av stovninum hetta árið 6,5 milliónir umframt 3,8 milliónir til innrættan av skrivstovuhølum v.m.. Samstundis – dag um dag – var Føroya Gjaldstova ikki tollmyndugleiki longur. Hetta fór fram við ongum dialogi og ongari ”yvirleveringsforrætning” hvørki so ella so millum stjóran á gjaldstovuni og stjóran á tí nýggju tollstovuni.
Almenna umsitingin úti í Tinganesi var væl skipað og riggaði yvirhøvur væl, men í tíðini 1986-1992 upploystist og degenereraði umsitingin í óskili og ruðuleika og ræðandi arrogancu.
Eisini gjaldstovan føldi sviðan av ”Paladsrevolutiónini”, sum fór fram úti á nesinum:
Føroya Gjaldstova varð stovnað 1. apríl 1939 sum danskur stovnur, sum løgtingið yvirtók við lóg 1. apríl 1949. Stovnurin varð umsitin professionelt øll árini til 1986. Tað árið varð sessurin – við øllum stjóravirkseminum – óvæntað skriktur undan gjaldstovustjóranum, og lógin um Føroya Gjaldstovu varð avtikin uttan tilmæli frá gjaldstovustjóranum.
Málið um ein løgtingslim í 19 ár og nú landsstýrismaður við fíggjarmálum, sum var stjóri í einum handilsvirki við stórari tollskuld, sum eitt skipafelag noyddist at rinda landskassanum, fær í hesum døgum nógva umtalu í fjølmiðlunum.
Hevði hetta óskilið ikki røtur í her umrødda anarkii?
