Carl Jóhan Jensen, Reykjavík
-------
Blaðmaðurin hjá Sosialinum hitti Hjalmar á kaffistovuni í Altingshúsinum ein bísturkaldan fríggjadagsseinnapart. Hjalmar er av føroyskum bergi brotin, abbin Hjalmar Waag var ættaður úr Klaksvík. Sum smádrongur plagdi Hjalmar at vera í Klaksvík og ferðast um summarið hjá abbabeiggjanum Einari Waag eldra. Fyrst í hálvfjersunum búði hann eitt ár í Havn og gekk á Fróðskaparsetrinum. Tíðina í Havn og eisini eftir at hann var heimaftur komin gjørdi hann sendingar fyri útvarpið um Ísland og íslendsk viðurskifti. Sendingarnar úr Íslandi vórðu sendar undir heitinum: Jauararnir.
Hjalmar hevur eisini fingist eitt sindur við at týða føroyskar bókmentir. Seinast í hálvfjersunum týddi hann t.d. Fiskimenn eftir Martin Joensen og las hana upp í íslendska ríkisúrvarpinum.
Val eru javnan einki uttan ein íleiðing hjá teimum, sum sita á tingi, at skoyta fýra ár aftur at tingsetu síni. Kortini hendir tað seg, at tinglimir síggja val sum eitt høvi at gevast í politikki og taka sær okkurt annað fyri. Hjálmar Árnason er ein teirra. Blaðmaðurin legði tí fyri við at spyrja hví hann ikki stillar uppaftur.
Hjálmar Á.: Nú havi eg sitið í tólv ár á tingi. Eg havi altíð arbeitt í tíggjuáraskeiðum, so havi eg skift til okkurt annað. Áðrenn eg kom á ting var eg t.d. rektari í Keflavík. Nú havi eg, sum sagt, sitið á tingi í tólv ár, so nú tími eg ikki longur.
Blaðm.: Nú eru viðurskiftini við Evropa ikki eitt høvuðsmál í valstríðnum hesa ferð, men kortini gongur ES og møguligur íslendskur limaskapur í sum ein undirstreymur í orðaskiftinum?
Hjálmar Á: Jú, tað er sjálvandi okkurt um tað.
Blaðm.: Framsóknarflokkurin sýnist at vera í tvíningum viðvíkjandi limaskapi. Eru líkindi til at fáa eina felagsstøðu til ES-spurningin í Framsóknarflokknum?
Hjálmar Á: Flokkurin setti í síni tíð eina nevnd, sum núverandi floksformaður, Jón Sigurðsson, stóð á odda fyri. Í hesi nevndini vóru eini 150 fólk á øllum aldri, úr øllum stættum og allastaðni av landinum. Summir nevndarlimir vóru ógvuliga eldhugaðir fyri ES-limaskapi, aðrir søgdu tvørt nei og restin býtti seg út á ymisk brigdi av fyrivarni. Men niðurstøðan í hesi nevndini hjá flokkinum var, tá ið samanum kemur, ikki so ólík niðurstøðuni í nevndini, sum Björn Bjarnason, dómsmálaráðharri hevur verið formaður fyri, teirri, sum forsætisráðharrin í 2004 setti at kanna viðurskiftini við ES, hin sonevnda Evropa-nevndin, ið fyri kortum lat álit frá sær. Eg sat sjálvur í teirri nevndini saman við floksfelaga mínum Jóninu Bjartmarz. Nevndin staðfesti tað, sum Halldór Ásgrímsson, fyrrverandi formaður okkara og forsætisráðharri, aftur og aftur hevur víst á: spurningurin er ikki, um Ísland gerst limur í ES, spurningurin er, nær Ísland tekur hetta stigið.
Blaðm.: Hvørjar eru so grundgevingarnar fyri at velja limaskap?
Hjálmar Á: Grundgevingarnar eru, eftir míni áskoðan, tvíbýttar. Í fyrsta lagi eru vit partur av Evropa og ES er og verður okkara størsti marknaður, ikki minst um bretar og danir gera av at skifta gjaldmiðil og fara at brúka evruna. Tá verður meiri enn 70 prosent av okkara útflutningi til lond í evru-økinum. So við atliti til gjaldoyraviðurskifti og til búskapin sum heild, so haldi eg, at tað er best fyri okkum fíggjarliga at hava somu umstøður, sum tey hava í marknaðarlondum okkara. Vit kunnu ikki hava lønir í íslendskum krónum, men selja fyri prísir, sum eru ásettir í evrum.
Blaðm.: Men hava íslendingar ikki gjørt tað alla tíðina, eg meini við, tit hava higartil selt í útlendskum gjaldoyra, annaðhvørt í dollarum, pundum ella evrum, og samstundis havt eina íslendska krónu, uttan at tað sýnist at hava elvt til munaverdar trupuleikar?
Hjálmar Á: Men krónan hevur verið dýr. Dýr og veik.
Blaðm.: Av tí at hon sum er flýtur?
Hjálmar Á: Eisini tað eyðvitað. Men mest er tað hetta, sum eg nevndi, at tað ber illa til at handla við meginmarknaðar okkara í evrum og gjalda lønir o.a. í íslendskum krónum. Og tað fer so slettis ikki at bera til, um danir og bretar skifta til evruna. Ymsar stórfyritøkur á fíggjarmarknaðinum her eru longu farnar at gera upp í evrum.
Blaðm: Tú segði orsøkirnar vera tvíbýttar?
Hjálmar Á: Ja. Hin grundgevingin er, at sum er, noyðast vit sum partur í EBS-sáttmálanum, at lógarfesta hjá okkum ymsar ES-fyriskipanir úr Brússel. Men av tí at vit standa uttanfyri ES, hava vit ongar møguleikar at ávirka hesar fyriskipanir, vit bara taka ímóti, uttan at hava eitt einasta orð at siga.
Blaðm.: Men sambært álitinum hjá Evropa-nevndini, hava íslendskir myndugleikar ikki til fulnar brúkt teir møguleikar, sum teir hava til at ávirka tilgongdina fram ímóti bæði reglugerðum og tilskipanum, ið koma frá ES-nevndini og Ísland fyri sín part noyðist at taka inn í sína lóggávu?
Hjálmar Á.: Tað er rætt, at nevndin m.a. kemur til tað niðurstøðu, at íslendingar kundu lagt meira fyri til at hava ávirkan, eitt nú havt fleiri embætismenn í Brússel, men so leingi vit ikki eru limir í ES, eru vit heldur ikki fullgildigir luttakarar í teirri lóggávutilgongd, sum fer fram har. Kjak hevur javnan tikið seg upp her heima um hesi viðurskiftini. Eitt nú fyri nøkrum árum síðani, tá ið ES-nevndin setti bann fyri at selja fiskimjøl, orsakað av onkrum fjanda, sum hendi niðri í Evropa. Íslendingar fingu onga atkomu at viðgerðini av tí málinum yvirhøvur.
Blaðm.: Men tekur ES-nevndin ikki einsamøll slíkar avgerðir. Hon skal jú, eftir ásetingunum hjá ES taka avgerðir viðvíkjandi innara marknaðinum óheft av stjórnunum í limalondunum, seta reglur og geva fyriskipanir?
Hjálmar Á: Limalondini hava møguleika at koma inn og siga sína áskoðan, tá ið ES-nevndin skal taka avgerð um eitthvørt. Vit vilja hava hetta soleiðis ella soleiðis. Sum sagt royndu vit, tá ið málið um fiskimjølið tók seg upp, at fáa atkomu at viðgerðini í ES-nevndini, tí fiskimjølsútflutningurin hevur stóran týdning fyri Ísland búskaparliga. Men har komu vit til stongdar dyr. Har var einki at gera og hví? Tí vit eru ikki limir.
Blaðm.: Men í álitinum er eisini tikið fram, at mangan eru embætismenn hjá ES illa ella als ikki kunnaðir um rættindini hjá EBS-londunum, eitt nú í sambandi við slík mál sum hatta, ið tú nevnir, hinvegin hevur tað gingið eitt sindur slakt hjá EBS-londini at gera vart við síni rættindi.
Hjálmar Á.: Sjálvandi kunnu vit leggja meiri á okkum, hava fleiri embætismenn o.s.frv., men tað er dýrt, ótrúliga dýrt. Og tað broytir heldur ikki tað sannroynd, at íslendingar langt burturfrá hava fingið so greiða atgongd til ES-nevndina, sum viðurskifti okkara krevja. Vit hava at kalla onga ávirkan á tað embætismannaviðgerð, sum fer fram í málum, sum eru átrokandi fyri okkum, av tí at vit ikki eru fullgildigir limir. Og hvat merkir so tað? Ja, tað merkir, at vit upp á ein máta hava latið sjálvræði frá okkum til Brússel, uttan at fáa nakran rætt afturímóti. Og hetta við sjálvræðinum er helst eisini ein megingrund til, at nógvir av teimum eldru veljarunum eru so harðliga ímóti ES. Teirra ættarlið hevur lyndið til at síggja 17. juni 1944 í einum ógvuliga romantiskum ljósi. Tá gjørdust vit umsíðir sjálvstøðug aftur. Og seinni komu so toskakríggini minniligu móti bretum og týskarum og tey vunnu vit. Og skulu Íslendingar so nú, eftir hesar stórhendingarnar, fara at geva útlendingum vald yvir okkum aftur? Og sleppa tí, sum vunnið varð?
Blaðm.: Men heldur tú í álvara, at allur Sjálfstæðisflokkurinn t.d. er yvirtikin av slíkum tjóðskaparromantikki? Eg tosaði við formann teirra Geir H. Haarde, forsætisráðharra, og hann vísti avgjørdur aftur øllum tosi um íslendskan ES-limaskap við nokkso ótjóðskaparligum grundgevingum.
Hjálmar Á: Sjálfstæðisflokkurinn var eisini harðliga ímóti at Ísland skuldi fara upp í EBS tann tíð tað var. Men líka veit eg, best sum var kúvendu teir eina náttina og gjørdust heitir talsmenn fyri íslendskari EBS-luttøku. Veruleikin er, at tey yngru í Sjálfstæðisflokknum, og eg hugsi her um tingmanning teirra, tey eru yvirhøvur hugaði fyri ES, hvat ið formaðurin so sigur.
Blaðm.: Tað sum serliga sýnist at aftra huginum til limaskap hjá Sjálfstæðisflokknum t.d. er spurningurin um ræði yvir tilfeinginum, eitt nú fiskastovnunum. Nógv bendir jú á, at tað verður torført hjá íslendingum at varðveita tilfeingisræðið, um álvara verður av ES-limaskapi.
Hjálmar Á.: Eg haldi, fyri mín part, ið hvussu er, at hatta ikki er ein so stórur vandi, sum mong vilja gera tað til. Tak fiskiskapin. Fiskiskapur við Ísland hevði, um vit gjørdust limir, bygt á hevdvunnin rættindi tey seinastu tretivu árini. Og síðani í hálvfjersárunum hava íslendingar so at siga einsamallir fiskað í íslendskum sjógvi. Tað eru helst bara føroyingar, sum annars kundu sett krøv um kvotur við Ísland. Aðrir hava lítið sum einki roynt her hetta tíðarskeiðið. Men sannleikin er helst, at vit fáa ikki svar upp á spurningin um tilfeingisræðið, fyrr enn vit søkja um limaskap. Tað var í øllum niðurstøðan í mínum flokki.
Blaðm.: Men er vilji í Framsóknarflokknum til at søkja um limaskap næstum?
Hjálmar Á.: Vit hava skjótt sagt ta støðu í Framsóknarflokknum, at meðan EBS-sáttmálin heldur, er ikki endiliga neyðugt at gera nakað, men hinvegin gera vit okkum grein fyri, at tað bara ein tíðarspurningur, nær EBS hvørvur. Spurningurin er hvat hendir, tá ið Noreg fer upp í ES. Og eg sigi tá og ikki um Noreg fer uppí.
Blaðm.: Men tað verður eftir øllum líkindum ikki í bræði. Støðan til ES í Noreg sýnist at vera nøkurlunda tann sama sum her. Rættiliga breið semja um, at einki hendir hesu megin 2011 í øllum førum.
Hjálmar Á.: Sum sagt, meðan EBS-sáttmálin heldur, er ikki neyðugt at gera nakað. Men støðan fer fyrr ella seinni at broytast og kanska fyrr enn seinni. Og tá ið tað hendir, krevja vit fyrst at hava fólkaatkvøðu um, hvørt søkjast skal um limaskap. Verður svarið ja, so fara vit undir tingingar við ES-embætisfólk um treytirnar. Vit seta fram okkara krøv. Tey síni. Og úrslitið, ta avtaluna, ið komið verður til, skal síðani leggjast fyri fólkið aftur til endaliga avgerð.
Blaðm.: Men er nøkur serlig undirtøka fyri ES-limaskapi í fólkinum yvirhøvur?
Hjálmar Á.: Tað unga fólkið í Íslandi, haldi eg, er sum heild meira altjóðasinnað og ræðist ikki útlandið, tvørturímóti. Útbúgvingarstigið hækkar alsamt. Fleiri og fleiri ung fara uttanlands at lesa og arbeiða og koma tey aftur við broyttum hugburði. Tey síggja Ísland og íslendingar sum ein part av evropeiska samfelagnum. Tískil er tað eftir mínum tykki ikki ein spurningur, um vit fara upp í ES, men nær vit fara.
Blaðm.: Men nær er nær? Um tíggju ár, um tjúgu ár, tretivu kanska?
Hjálmar Á.: Hatta var vanlig hugsan í Íslandi fyrst í hálvfemsunum, tá ið EBS kom á politisku dagsskránna. Kanska onkuntíð, søgdu fólk. Kanska ongantíð. Men við eitt broyttust umstøðurnar og EBS gjørdist veruleiki. Og tak støðuna til ES í Noregi t.d.. Allir teir stóru flokkarnir hava alla tíðina verið og eru fyri ES-limaskapi og fjølmiðlarnir somuleiðis, men fólki segði tepurt nei. Og tað nei-ið vil vikna. Hatta sigur mær so mikið, at viðurskiftini kunnu broytast best sum er onkra náttina, onkra vikuna, áðrenn langt um líður. Og hvar standa vit tá. Vit evna ikki einsamøll, vit og Lichtenstein at halda EBS uppi. Tað verður alt ov dýrt.
Blaðm.: Men aftur til støðuna upp undir hetta Altingsvalið. Samfylkingin, størsti andstøðuflokkurin á Altingi, hevur nýliga givið ein bókling út undir heitinum Javnvág og framburður/ Búskaparpolitikkur við ábyrgd. Í bóklinginum verður harðliga funnist at fíggjar- og búskaparstýringini hjá sitandi stjórn. M.a. verður sagt, at grundrentan er so høg, uttanlandsskuldin so metstór, at hóttafall hvørja løtu kann koma á íslendska samfelagið. Eisini verður róð framundir, at stórar broytingar eru neyðugar í íslendskari búskapar- og fíggjarstýring, um ES-limaskapur og evru-tøka skulu koma upp á tal?
Hjálmar Á: Sjálvandi eri eg ikki samdur við tey. Støðan í íslendskum politikki í dag er einføld. Íslendingar hava ongantíð í søgu síni havt tað so gott, sum teir nú hava tað. Fyri hundrað árum síðani vóru íslendingar ein tann fátækasta tjóðin í Evropa. Í dag eru vit ein tann ríkasta. Fyri tólv árum síðani, tá ið núverandi stjórnarflokkar kastaðu saman, var stígur í samfelagnum. Stillstandur. Einki hendi. Her vóru at kalla ongar íløgur gjørdar. Arbeiðsloysið var upp á seg stórt. Men síðani tá er eitt veruligt umskifti hent. Og størsta broytingin er óivað tann, at vit seldu almenna telfonverkið, Landssíman, og tveir ríkisbankar og við tað loysnaði tann orka, ið skuldi til at lyfta búskapin og alt samfelagið upp úr deyðadumsinum. Nú verða íløgur gjørdar sum ongantíð fyrr. Keypiorkan hjá fólki er veksur støðugt, lønarútgjaldingar seta met og ikki bara met innanlands, men eisini í OECD-høpi. Altsamt meiri pengar verða veittir til vælferð, til almannaskipanina, til skúlaverk, til heilsuverk, til tey gomlu o.s.frv. Og alt hetta blómingarskeiðið hava tveir flokkar sitið við valdið, vit og Sjálfstæðisflokkurinn. Tað er tí næstan synd í andstøðuflokkunum, álvaratos. Teir hava tað ikki lætt. Serliga hevur tað tikið Samfylkingunni fast at sita í andstøðu. Samfylkingin er illa útgjørd til at sita í andstøðu. Og nú hevur hon longu verið í andstøðu í trý samfull valskeið. Andstøðuflokkarnir royna eyðvitað bæði lík og ólík ráð til at skapa fólki eina hugmynd av, at alt gongur av skriðuni, búskapur og vælferð á fallandi føti, men tað er ikki bara sum at siga tað, tá ið øll, andstøðan íroknað, vita at veruleikin, tíbetur, er beint tann øvuti.
