Fyrilestur eftir HANUS KAMBAN
------
FYRRI PARTUR
------
Dead Poets´ Society
Tá ið eg bleiv biðin um at bera fram nakrar hugleiðingar fyri tykkum, sum fara undir lesnað á Studentaskúlanum, kom eg at hugsa um tvey ting: ein film og eitt fimti ára minni. Filmin munnu summi av tykkum kenna, kanska hevur onkur eisini sæð hann. Hann hevur heitið Dead Poets´ Society, og høvuðsleiklutin hevur tann kendi sjónleikarin Robin Williams.
Filmurin er um ein lærara, John Keating, sum kemur til studentaskúlan Welton, sum er ein kostskúli, har bara dreingir ganga, og ber inn í henda stirvna, uppsteðgaða, autoritera skúla eitt frískt lot av nýhugsan. Keating, sum undirvísir í enskum bókmentum, leggur seg serliga eftir at vísa, at skaldskapur er viðkomandi, kann hava týdning fyri eins persónliga lív og kann broyta verðina. Hann vísir m.a. til eina yrking eftir tann rómverska yrkjaran Horats (65-8 f. Kristi føðing), har m.a. hesi orð koma fyri:
Meðan vit tosa, er tann øvundsjúka tíðin
flogin framvið. Heysta dagin og goym so
so lítið sum møguligt til í morgin.
Føroya Studentaskúli
Og hesi bæði orðini heysta dagin ella á latíni
carpe diem
verða til orðatak hjá næmingunum hjá Keating. Tey fari eg at venda aftur til.
So er tað fimti ára minnið. Tað er sjálvandi tann bera tilvild, at eg sjálvur fyri akkurát eini hálvari øld síðani byrjaði í hesum sama skúla, har tit nú sita. Skúlin helt tá til niðri í Havnini, í einum bygningi ikki langt frá Skansanum. Hann hevði tá 19 ár á baki, og vit høvdu tað privilegium at hava sum lærarar teir tríggjar, sum í 1937 stovnaðu henda skúla, eiðismannin Thomas Nygaard, elduvíkingin Christian Haraldsen og fuglfirðingin Erik Petersen.
Hugvísindir
Ein filmur og eitt minni. Nú kunnu vit kanska tvinna hesi tingini saman og spyrja: Líkjast hesir báðir skúlarnir, tann veruligi, har eg gekk, og filmsins dreymaskúli? Og var kanska nakar John Keating (ella Robin Williams) á tí skúla, har vit gingu fyri hálvari øld síðani?
Upp á tann seinna spurningin er svarið nei. Upp á tann fyrra er svarið helst bæði ja og nei. Studentaskúlin var sjálvandi ikki ein kostskúli, og har gingu tíbetur næmingar frá báðum kynum. Og hóast vit tíverri tá ikki høvdu nakran John Keating á skúlanum, so høvdu teir tríggir lærararnir, sum stovnaðu Føroya Preliminer- og Studentaskeið (sum skúlin tá æt) tað í felag, at teir bygdu á eitt humanistiskt ella hugvísindaligt grundarlag, og at bókmentir, mál, søga og skaldskapur vóru ein natúrligur og samrunnin partur av teirra andaliga universi.
Nyttuhugtakið
Spurningurin er nú: Hava vit brúk fyri eini slíkari humanistiskari siðvenju í dag? Ella eiga vit kanska at sleppa henni og avmarka okkum til eitt univers, har nyttuhugtakið og bara tað valdar? Vit eru samd um, hugsi eg, at vit hava brúk fyri verkfrøðingum, læknum, løgfrøðingum, grannskoðarum, sjúkrasystrum, teldusnillingum, matematikarum, alisfrøðingum, skiparum osfr. Men hava vit brúk fyri skaldskapi og bókmentum, søguligari vitan og málkunnleika?
Sum svar upp á henda spurning fari eg fyri fyrst at leita aftur í míni egnu barnaár. Tíðin, eg vaks upp í, var á mangan hátt øðrvísi enn í dag, men kortini ikki øðrvísi enn so, at orðini eisini tá vóru partur av eins uppvøkstri. Í skúlanum lærdu vit sálmar og føroyskar sangir. Í kirkjuni sungu vit danskar sálmar, tí tá var eingin føroysk sálmabók. Í mínum egna heimi hoyrdu vit ævintýr, søgur, sagnir og kvæðir. Føroyskur dansur og kvøðing vóru tá ein natúrligur partur av tilveruni, fyrst og fremst á vetri.
Dansur og kvøðing
Og her kann eg nevna, at ein longu sum smádrongur ansaði eftir, at dansur og kvøðing kundu hava eina broyting við sær, sum rein við tey, sum vóru við. Gerandisdagurin kundi vera stríggin, eintáttaður, gráur, og hann kundi eisini meira enn so vera merktur av deilan, illstøðu ella grannaklandri. Men so, tá ið brúdleyp var ella dansikvøld, tóku fólk hendur saman, tróðu dansin og sungu ella kvóðu:
Nú lystir meg í dansin at gá,
meðan rósur og liljur tær grógva væl.
Hvat var tað, sum her hendi? Vanliga tosaðu fólk um seyð, fisk, fugl, um streym, um politikk, um vøruprísir ella um hoyggj. Og nú sungu hesi somu fólk um rósur og liljur. Tey tóktust eisini vera eitt sindur broytt, vóru fattari enn vant, blíðari, smíltust, og summi vóru næstan ovfarakát.
Hóast ein tá illa dugdi at seta orð á broytingina, so var tað ikki torført, heldur ikki hjá einum barni, at skilja, at menniskjan, sum vanliga ferðast í tí heimi, har arbeitt verður, har trætumál verða loyst, fiskur veiddur ella sjúkur grøddar, viðhvørt hevur brúk fyri at sleppa úr hesum heimi og flyta seg upp á eina rók longri uppi, har sungið verður, og har skaldskapur ella tónleikur ella list eru á lofti.
Rósan og liljan
Men hví er brúk fyri hesum skifti ella hesi metamorfosu? Latið okkum hyggja eina ferð aftrat at hesum vísuniðurlagnum. Ein hýsa er ein hýsa, og ein gás er ein gás. Men hvussu við eini rósu? Ella eini lilju? Tann skotski yrkjarin Robert Burns tekur soleiðis til:
O, my luve is like a red, red rose,
That´s newly sprung in June,
O, my luve is like a melody,
That´s sweetly play´d in tune.
Um liljuna sigur ein annar yrkjari, hesa ferð ein føringur, hann eitur J.H.O. Djurhuus:
Hví stúrir tú hjarta mót vári,
tá ið sól prýðir blómprýddan heim,
og gentan við rósum í hári
sæl droymir um lukku og gleim.
Tað er tí eg hoyri lilju
teska so kvøldsligt eitt ljóð:
Sjá fagrast eg eri av blómum,
men líkbleik og køld eins og snjó.
Heysta dagin
Við øðrum orðum: meðan gerandisdagsins orð vanliga (men ikki altíð, og tað er ein onnur søga) peika á tey fyribrigdir og ting, sum tey eru ætlað at vísa til, sipa rósan og liljan gaman í eisini til hesar lutir, men vísa samstundis út um seg sjálvar, á tilverunnar høvuðsmaktir, kærleikan og deyðan. Og niðurstøðan er so tann, at menniskjuni, ella at kalla øll menniskju, onkuntíð tráa eftir at hoyra, tala, syngja ella kvøða um hesar meginmáttir, tann, sum gevur teirra lívi sítt djúpasta ella hægsta innihald, og tann, sum setur mark fyri hesum sama lívi, og sum av tí sama eggjar okkum øllum at brúka tað væl.
Hetta er grundin til, at John Keating í filminum Dead Poets´ Society vísir sínum næmingum eina fotomynd av einum skúlaflokki – hvørs dreingir livdu eini hundrað ár frammanundan – tekur teir yvir og biður teir lurta. Hoyra tit ikki, sigur hann, hvat teir teska, teir deyðu: Carpe diem, carpe diem. Heysta dagin, tak um lívið, meðan tað er har.
Vit kunnu brúka mong orð um tann tørv, eg her havi umrøtt, vit kunnu rópa hann tann skaldskaparliga, tann sálarliga ella tann religiøsa tørvin. Fornfrøðingurin Steven Mithen, av Reading lærda háskúla, vísir í bókini The Singing Neanderthals á, at upprunin til ikki bara okkara málkunnleika, men okkara heilamenning er at finna í tí dansi og sangi, sum okkara forfedrar, ið vóru upprættar apur, íðkaðu fyri tveimum ella trimum milliónum av árum síðani. So stóran dent leggur hann á listina, her tónleik og dans, sum frumkendan tørv.
Skaldskapur sum grøðing
Men um vit nú royna at hugsa meira praktiskt, so kann verða spurt: Kunnu bókmentir hjálpa menniskjum í teirra dagliga lívi. So løgið tað kann ljóða, er svarið helst ja. Skaldini megna ikki at gera eitt likam frískt, men tey kunnu vera við til at lætta um sorg ella neyð, og í onkrum føri kunnu tey grøða eina sál.
Eg skal nevna eitt dømi um hetta, sum kemur til sjóndar í eini samrøðu ella einum dialogi millum tveir amerikanskar rithøvundar, nevniliga Nathaniel Hawthorne (1804-64) og Paul Auster, sum er í bestu árum í dag. Í søguni “Móðurmerkið” fortelur Hawthorne um Georgianu, eina sjáldsama vakra gentu, sum bara hevur eitt lýti, eitt stórt fagurreytt móðurmerki, ið líkist eini hond, á øðrum kjálkanum. Maður hennara, sum er vísindamaður, setir sær fyri at skera móðurmerkið burtur og soleiðis gera hana fullkomna. Skurðviðgerðin eydnast, men í tí merkið hvørvur, doyr gentan.
Hawthorne og Auster
Í skaldsøguni The Book of Illusions eftir Paul Auster er ein kvinna, Alma Grund eitur hon, sum hevur eitt stórt móðurmerki, sum líkist einum neva, á vinstra kjálka. Tá ið hesir høvundar taka eitt slíkt evni upp, kemur tað ivaleyst m.a. av, at vit øll, ella at kalla øll, hava ella halda okkum hava okkurt brek ella lýti, okkurt eyðkenni ella onkra fobi ella okkurt kompleks, sum pínir okkum í loyndum, og sum vit halda vera eina vanlukku.
Fyri Almu Grund er hennara móðurmerki tann stóra vanlukkan í lívinum. Til hon ein dagin kemur fram á søguna “Móðurmerkið” eftir Hawthorne. Hon lesur søguna eina ferð og síðani umaftur og umaftur og umaftur. Og hetta broytir hennara lív, ja, bjargar henni, tí hon skilur, at nettupp móðurmerkið, sum hon helt vera ta stóru vanlukkuna í sínum lívi, er tað, sum ger hana til tann hon er, er ein ómissandi partur av hennara menniskjaleika.
Látipípan
Fyndina í hesi frásøgn finna vit borna fram í einum ørindi eftir okkara kenda yrkjara Hans Andrias Djurhuus:
Lítli beiggi, tú mást ikki gráta,
her er nakað, eg skal geva tær.
Hygg ein látipípa, sum kann láta,
hana eg úr sóljukoppi skar.
Látipípan er listin, skaldskapurin, fagurfrøðin, søgan um móðurmerkið, sum lærir okkum at ásanna, at tað ófullkomna er partur av okkara samleika, og at lykilin til okkara lukku liggur í tí, at vit, samstundis sum vit royna at bøta um og rætta okkum sjálvi, eisini góðtaka okkara ófullkomileika. Látipípan er somuleiðis tann tónleikur eftir Mozart, sum í dag verður brúktur til at linna neyðina hjá fólkum við tunglyndi.
Mál og heimsborgaraskapur
Hetta, eg her havi nevnt, er sjálvandi bara ein lítil partur av tí teggju av virðum, sum fylgja við ella spretta úr einum hugvísindaligum grundarlag. Um eg nú vendi aftur til teir lærarar, eg nevndi í áðni, so høvdu vit Erik Petersen í føroyskum og donskum, Christian Haraldsen lærdi okkum franskt og týskt, og ein triði lærari, Arnbjørn Mortensen, lærdi okkum eingilskt.
Í dag kenst tað sum ein gáva at kunna ferðast í Europa og skifta orð við fólk í London, París ella Berlin á teirra egna máli. Og eg skal ikki dylja fyri, at eg eisini hevði kunnað hugsað mær at hava lært onnur mál, eitt nú spanskt ella russiskt. Í hesum sambandi kundi eg hugsað mær at nevnt eitt fyribrigdi, sum viðhvørt fylgir við víðum málkunnleika, og sum ger vart við seg mest tá ein er komin nakað til árs, og tá minnir um gamalt, búnað vín, við ráka av gomlum eikitunnum og farra av farnum øldum og mentanum.
Ekkóhøllin
Eg hugsi um tað, ein kann rópa skaldskaparins og tungumálanna ekkóhøll, eitt hugtak, sum, við tað at tað fatar um bæði skaldskap, mál og søguliga vitan, er ein góður vitnisburður um virðið í humaniora ella hugvísindum.
Sum eins vitan víðkast og tað legst aftrat tí lisna, er tað, sum tú gongur inni í eini stórari aulu ella høll, har tú hoyrir skaldini skifta orð við hvørt annað, taka upp eftir hvørjum øðrum, tann eldri letur, tann yngri tekur, kanska eina reglu úr einum kvæði, úr Halgubók, kanska eina orðing eftir italienska skaldið Dante, enska skaldið Shakespeare ella týskaran Schiller, sum aftur ekkóandi sipar til onkran sálm í Bíbliuni ella okkurt skriftorð úr Koranini ella onkra reglu eftir Homeros.
(framhald)
